İngiltere’nin Yunanistan Yıllık Raporları Cilt I

İngiliz diplomatlarının Yunanistan’ın içinde bulunduğu durumu ayrıntıları ile ortaya koymak maksadıyla hazırlamış oldukları yıllık raporlar ilk defa Türk okuyucuların bilgisine sunulmaktadır. İngiltere Dışişleri Bakanlığı’nın misyonu bulunduğu hemen her ülke hakkında “Yıllık Rapor/Annual Report” hazırlama geleneği vardır. Bu raporlar ilgili ülkede bulunan İngiliz diplomat ve elçilikte görev yapan askerî, siyasî ve malî uzmanların ortaklaşa hazırladıkları çalışmalardır. Raporlar bütün yıl boyunca tutulan notlar, belgeler, istatistik veriler elde edildikten sonra yıl sonu veyahut yeni yılın başında bir önceki yılın değerlendirilmesi şeklinde tutulmuştur.

Yıllık ülke raporlarının, diğer politik veya istihbarat raporlarından farklı olduklarını belirtmek gerekir. Çünkü bunlar herhangi bir olayı veya haberi merkeze ulaştırma telaşından uzak, bütün bir yılın gelişmelerini nesnel bir şekilde ortaya koymak maksadını taşımaktadır. Dolayısıyla hem daha güvenilir, hem de zamanın bilgi ve analizlerini ihtiva etmektedir. Bu yüzden İngiltere’nin Yunanistan yıllık raporları bugün bile tarihçiler ve meraklılar için önemli, anlamlı bilgiler sunmaktadır.

Neden İngiltere’nin Yunanistan yıllık raporları? Bilindiği üzere Yunanistan İngiltere, Fransa ve Rusya’nın himayesinde Osmanlı İmparatorluğu’ndan kopartılan Mora Yarımadası’nda ortaya çıkmış bir devlettir ve Yunanistanİngiltere ilişkileri her zaman çok farklı olmuştur. Bu açıdan Osmanlı İmparatorluğu’na karşı sürekli İngiltere tarafından desteklendiğini bildiğimiz Yunanistan hakkında İngiliz diplomatlarının tutmuş oldukları raporlar Türkiye’yi çok yakından ilgilendirmektedir. Öte yandan bu raporların Yunanistan’ın yakın siyasi, askeri, sosyal, ekonomik tarihine dair son derece zengin bilgi, belge ve istatistikler barındırması sadece Türk tarihçiler için değil bütün tarihçiler ve tarihe merak duyanların görmezden gelemeyeceği birinci el kaynak özelliği taşımaktadır. Yunanistan’ın içinde bulunduğu durumu ve bu durumun İngiltere tarafından nasıl değerlendirdiğini anlamak dönemin siyasi ve diplomatik ilişkilerinin çözümlenmesine imkan sunacağı muhakkaktır.

Yüzyıllar boyunca Osmanlı Devleti’nin egemenliği altında yaşayan Ortodoks Rumlar, 1789’da Fransız İhtilali’nin orta çıkardığı etkilerle birlikte XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren, başta İngiltere olmak üzere, Avrupalı devletlerin müdahaleleriyle meydana gelen gelişmeler neticesinde Osmanlı Devleti’nden ayrılmıştı. Yunanistan, bu müdahalelerle ihtiraslı yöneticilerin elinde egemenliğini elde ettikten sonra Avrupalı devletlerden aldığı destekle hızlı bir toplarlanma sürecine girerek XX. yüzyılın başlarında içeride gerçekleştirdiği reformlarla Balkanlarda büyümesini sürekli olarak Osmanlı Devleti aleyhine sürdürmüştür. Bu doğrultuda Büyük devletlerin koruması altında genişleyen Yunanistan bir taraftan devletleşme sürecini tamamlamaya çalışırken, diğer taraftan da “Megali İdea”sını gerçekleştirerek tarihi emellerine ulaşmak için hem Osmanlı Devleti ile savaşmış hem de bölgede yüzyıllardır yaşayan Müslüman Türk ahaliye karşı katliamlara girişmiştir. İhtiraslarla büyülenen yöneticilerinin ellerinde “Megali İdea” fikri, Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı ve nihayetinde onların “Küçük Asya Macerası” dedikleri Batı Anadolu’yu işgal süreci ile ileri notkaya ulaşmış ve Yunanistan’a felaketi getirmiştir. Yunanistan, yaşadığı bu yıkım ve hezimetin neticesinde uzun yıllar kendisini toparlayamamıştır.

Türk bilim dünyasının ilgisine sunulan “İngiltere’nin Yunanistan Yıllık Raporları” İngiltere’nin başkenti Londra’da bulunan Ulusal Arşivi (National Archive)’de yer alan Dışişleri Bakanlığı (Foreign Office) kayıtları arasında yer almaktadır2 . Bu ciltte tercümesi sunulan 1906 Yunanistan Yıllık Raporu 22, 1907 Yıllık Raporu 10, 1908 Raporu 10, 1909 Raporu 18, 1910 Raporu 21, 1911 Raporu 19, 1912 Raporu 14, 1913 Yıllık Raporu ise 17 sayfa olarak hazırlanmıştır. Raporların hepsi ve üst takdim yazıları matbudur. Raporların girişinde “Confidential” (Mahrem) kodu vardır. Dolayısıyla bu raporlar kamuya yönelik değil tamamen diplomatların, bakanlığın ve İngiltere’nin karar alıcılarını doğru bilgilendirmek maksadıyla “Hizmete Özel” hazırlanan kayıtlardır.

1906 yılından 1927 yılına kadar (1914-1919 arası dönem hariç) devletin nasıl büyüdüğü, yönetici liderlerin birbirleriyle nasıl bir mücadele içerisine girdiği, Yunan Devleti’nin hangi siyasi krizler yaşandığı, ekonomik ve mali buhranlarla nasıl başa çıkıldığı, donanma ve kara ordusu ile ülkenin askeri olarak modernleşmesini hangi koşullar altında gerçekleştirmeye çalıştığı, ülkenin başta Osmanlı Devleti ve Bulgaristan olmak üzere İngiltere, Romanya, İtalya ve Fransa gibi ülkelerle olan ilişkilerinin nasıl bir atmosferde seyrettiği, Balkan Savaşları’nda ülkenin nasıl bir strateji takip ederek topraklarını genişlettiği, ayrıntılı bir şekilde İngiltere’nin Atina Büykelçiliği tarafından analiz edilerek raporlandırılmıştır.

Üç cilt olarak tasarladığımız “İngiltere’nin Yunanistan Yıllık Raporları” adlı çalışmamızın birinci cildinde 1906-1913 yılları arasında tutulan raporlar yer almaktadır. I. Dünya Savaşı’nın başlaması ile beraber yıllık raporların hazırlanmadığı, hazırlansa dahi İngiltere Dışişleri Bakanlığı’na gönderilmediği düşünülmektedir. Nitekim 1914-1919 yıllarına ait raporlar arşivde bulunamamıştır. Çalışmanın ikinci cildi 1920-1923 yılları arası tutulan raporları kapsamaktadır. Türk İstiklal Harbi’nin verildiği, Yunansitan’ın Anadolu ve Trakya’yı işgal edip asker ve sivil katliama sebep olduğu ve ardından da Anadolu’da büyük maddi yıkım bırakarak çekilmek zorunda kaldığı yıllara dair raporlar da önem arzetmektedir. Nitekim bu yıllara dair raporlar hacim olarak çok fazladır. Eserin son cildi ise 1924-1927 yılları arası tutulan raporları kapsamaktadır. Bu raporlarda “Küçük Asya macerası” sonuçlarının Yunanistan’da sebep olduğu siyasi, sosyal ve ekonomik etkileri ele alınmıştır.

Çalışmamızda okuyucunun konuyu daha iyi anlayabilmesi için raporda kısa açıklamalarla değinilen veya bazen hiç değinilmeyen konular hakkında dipnotlarla bilgi verilmiştir. Yine önemli kişiler hakkında açıklama ve yer isimlerinin bugünkü dilde kullanım karşılığının verilmesine çaba sarf edilmiştir.

Türkiye ve Yunanistan gibi bu coğrafyanın iki kadim ülkesi, yüzyıllar boyunca gerek siyasi ve gerekse kültürel olarak birbirlerini etkileyerek tarihe kalıcı miras bırakmışlardır. Bu açıdan bakıldığında tarih yazan ve tarih yapan bu iki ülkenin geçmişleri üzerinde araştırma yaparak ortaya konulan mirasın kodlarını çözerek bugüne ve geleceğe bir şeyler sunabilmek biz tarihçilere düşen önemli bir vazifedir. Ancak bu vazifenin ifası Türkiye ve Yunanistan’ın tarihe bıraktığı miraslarının birbirinden bağımsız olarak ele alınması ile mümkün olamayacağı kanaatindeyiz. Dolayısıyla çalışmamız bir bütün olarak ele alındığında yakın dönem Türkiye, Balkanlar ve Avrupa tarihi üzerinde inceleme yapan yerli ve yabancı araştırmacıların çalışmalarına, bölgeyi ve dönemi merak eden herkese katkı sağlayacağı inancındayız.

Raporların çevirilerini Pınar Güner, çevirilerin kontrollerini Resul Yavuz yapmışlardır. Eserin yayımlanmasını sağlayan ve projenin en başından beri manevi desteğini gördüğümüz TTK Başkanı Prof. Dr. Yüksel Özgen ve çalışanlarına teşekkür ederiz.

İki ülke ve Balkan tarihinin daha iyi anlaşılmasına vesile olması dileğiyle…

Ali Satan – Resul Yavuz
2026, Ankara